Nowela.html



Nowela (wł. novella - nowość) – utwór niewielkich rozmiarów, pisany prozą, charakteryzujący się wyraźnie zarysowaną i sprawnie skrojoną akcją główną, mocno udramatyzowaną, która zmierza do punktu kulminacyjnego, a następnie do puenty. Fabuła noweli jest zazwyczaj jednowątkowa, pozbawiona epizodów pobocznych, rozbudowanych opisów przyrody oraz szczegółowej charakterystyki postaci. Jej treść dotyczy pewnego zdarzenia, opartego na wyrazistym motywie, z pozoru nieistotnym (np. kamizelka, sokół), ale często nabierającym znaczeń symbolicznych. Niemiecki pisarz Paul Heyse określił ów motyw mianem "sokoła". Stworzył on tzw. teorię sokoła, opartą na wnikliwej analizie noweli Giovanniego Boccaccia pt. Sokół.

W noweli akcja toczy się w określonym czasie i miejscu, a osobą opowiadającą jej przebieg, zazwyczaj w sposób obiektywny, jest narrator. Ukazywane przez niego wydarzenia mają swoje przyczyny i skutki.

Formą literacką przypominającą nowelę jest opowiadanie.

edytuj Geneza

Początków noweli należy upatrywać w tradycji ustnej. Gatunek ten narodził się w Jonii (położonej w Azji Mniejszej), jednak rozwinęli go i upowszechnili Grecy, którzy przejmowali wiele wątków z tradycji kultury wschodniej, ubierając je później w greckie realia. Utwory te opowiadały głównie o przygodach i przeżyciach miłosnych. Najsłynniejszy zbiór nowel w starożytnej Grecji to Milesiaka Arystyda z Miletu, który nie zachował się do czasów obecnych, jednak liczne wzmianki o nim świadczą o popularności dzieła w świecie antycznym.

Klasyczny model noweli nowożytnej ukształtował się we Włoszech w okresie renesansu, a jego najdoskonalszym przedstawicielem był Giovanni Boccaccio - autor Dekameronu.

edytuj Nowelistyka polska w okresie pozytywizmu

Pozytywizm jest okresem rozwoju nowelistyki polskiej. Pisarze chętnie wykorzystywali formę noweli, tworząc ponadczasowe arcydzieła gatunku. Główne cechy noweli pozytywistycznej:

• doskonale nadawała się do celów moralizatorskich
• podejmowała aktualną tematykę, bohaterem był zwykły człowiek ukazany w codziennych realiach życia, które odsłaniało niezwykłość lub tragizm ludzkiego losu
• cechowała ją plastyczność obrazowania
• opisywała istotę i sens haseł pozytywistycznych (asymilacja Żydów, praca organiczna, emancypacja kobiet, praca u podstaw)
• była komplementarna wobec powieści, przybliżała fragment malowidła epoki
• opisywała rzeczywistość w autentycznej przestrzeni i czasie historycznym
• często ukazywała bohatera zdeterminowanego przez środowisko
• pokazywała obrazy nędzy, a także wykroczenia i zbrodnie, które owa nędza powodowała
• nierzadko stanowiła pogranicze publicystyki interwencyjnej, odsłaniała grozę ludzkiego położenia
• ukazywała portret bohatera i jego biografię.

Noweliści pozytywistyczni dostrzegali niesprawiedliwość społeczną - często dokumentowali ją poprzez szczegółowy opis i analizę niepożądanych zjawisk.

edytuj Niektóre polskie utwory nowelistyczne

• Henryka Sienkiewicza: Latarnik, Janko Muzykant, Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela, Szkice węglem
• Bolesława Prusa: Kamizelka, Katarynka, Z legend dawnego Egiptu
• Marii Konopnickiej: Dym, Nasza szkapa, Miłosierdzie gminy, Mendel Gdański
• Stefana Żeromskiego: Doktor Piotr, Siłaczka, Zmierzch

edytuj Bibliografia

• Bernacki M., Pawlus M., Słownik gatunków literackich, Bielsko-Biała 2006.
  
• Literatura polska - sztuka, muzyka, teatr, nauka. Pozytywizm, pod red. M. Szulca, Kraków 2006.
  
• Słownik terminów literackich, pod red. L. Durskiej i A. Nawrot, Kraków 2004.

edytuj Zobacz też

• teoria sokoła